Sonucu sonradan yapılacak ölçümle tam olarak doğrulanamayan her proses validasyon gerektirir (ISO 13485 madde 7.5.6). Kaynak, yapıştırma, kalıplama, ambalaj sızdırmazlığı ve sterilizasyon bu proseslerin tipik örnekleridir. Validasyon; kurulum (IQ), operasyonel (OQ) ve performans (PQ) yeterliliği aşamalarıyla yürütülür.
Hangi prosesler valide edilir?
Kural basittir: çıktısı sonraki bir muayene veya testle tam olarak doğrulanamayan proses valide edilir. Uygulamada en sık karşılaşılanlar kaynak ve yapıştırma, enjeksiyon kalıplama, temizleme, ambalaj sızdırmazlığı, sterilizasyon ve — kalite sistemini etkiliyorsa — yazılımlardır.
Validasyon üç aşamada yürür. Kurulum yeterliliği (IQ) ekipmanın doğru kurulduğunu gösterir. Operasyonel yeterlilik (OQ), proses parametreleri sınır değerlerdeyken bile çıktının kabul kriterlerini karşıladığını gösterir. Performans yeterliliği (PQ) ise seri üretim koşullarında sonucun tekrarlanabilir olduğunu gösterir.
Sterilizasyon ve ambalaj
Sterilizasyonda yönteme göre ilgili standart uygulanır: etilen oksit için ISO 11135, radyasyon için ISO 11137, buhar için ISO 17665. Etilen oksit kalıntıları ISO 10993-7’ye göre değerlendirilir. Biyoyük izlemesi ve sterilite testi, doz belirleme ve periyodik doz doğrulama çalışmalarının temelini oluşturur.
Steril bariyer sistemi ISO 11607’ye göre valide edilir: ambalaj malzemesi, kapatma prosesi ve taşıma koşulları birlikte ele alınır. Raf ömrü, hızlandırılmış ve gerçek zamanlı yaşlandırma çalışmalarıyla gösterilir; hızlandırılmış veri yayına çıkmak için yeterli olsa da gerçek zamanlı çalışma devam ettirilir.
Temiz oda ve çevresel izleme
Steril ya da düşük biyoyüklü üretimde ortam da prosesin parçasıdır. Temiz oda sınıflandırması ISO 14644’e göre yapılır; sınıflandırma tek seferlik değildir, periyodik olarak yeniden doğrulanır. Çevresel izleme programı partikül, mikrobiyolojik yük, basınç farkı, sıcaklık ve nem için kabul sınırlarını ve ölçüm sıklığını tanımlar. Personel giriş-çıkış disiplini ve giysi rejimi de bu programın parçasıdır.
Neleri kapsar?
- Validasyon ana planı ve risk temelli proses önceliklendirmesi
- IQ/OQ/PQ protokol ve raporları
- Sterilizasyon validasyonu ve periyodik yeniden validasyon
- Biyoyük (bioburden) ve sterilite testlerinin planlanması
- Temiz oda sınıflandırması ve çevresel izleme (ISO 14644)
Yeniden validasyon ne zaman gerekir?
Validasyon, prosesin o günkü hâlini kanıtlar. Değişiklik olduğunda kanıt da yenilenir. Yeniden validasyon ihtiyacını tetikleyen tipik olaylar: ekipman değişikliği ya da büyük bakım, hammadde veya tedarikçi değişikliği, proses parametrelerinin değişmesi, üretim yerinin taşınması, ürün tasarımında değişiklik ve izleme verilerinde eğilim bozulması.
Her değişiklik baştan sona IQ/OQ/PQ gerektirmez. Kapsamı belirleyen şey risk değerlendirmesidir: değişiklik hangi kritik proses parametresini etkiliyor, mevcut kanıt hâlâ geçerli mi? Kararın kendisi ve gerekçesi kayda geçer — denetimde sorulan, yapılan işten çok verilen karardır.
Sterilizasyonda ayrıca periyodik doğrulama yürür; radyasyonda doz denetimleri, etilen oksitte proses zorluk cihazı ve biyolojik indikatörlerle yapılan çalışmalar belirli aralıklarla tekrarlanır. Yük düzeni, ambalaj ve ürün yoğunluğu değiştiğinde validasyon da değişir. Tedarikçi kaynaklı değişikliklerde haber alma süresi kritiktir; bunu kalite sözleşmesine yazmak validasyonun bir parçasıdır.
Kalite sistemi yazılımlarının validasyonu
ISO 13485, kalite yönetim sisteminde kullanılan bilgisayar yazılımlarının kullanım amacına göre valide edilmesini ister (madde 4.1.6); üretim ve hizmet sunumunda kullanılanlar için de aynı şart geçerlidir (madde 7.5.6). Kapsama doküman yönetimi, şikâyet takibi, ERP, ölçüm ve test yazılımları ile elektronik kayıt sistemleri girer.
Derinliği yine risk belirler: yazılım hatası ürün güvenliğini ya da kaydın bütünlüğünü etkiliyor mu? Tipik çıktı; kullanım amacının tanımı, gereksinim listesi, test senaryoları ve sonuçları, kullanıcı yetkileri, yedekleme ve sürüm yükseltmelerinde ne yapılacağını anlatan bir plandır.
Yazılım validasyonu tek seferlik değildir: sürüm yükseltmesi, yeni modül ya da ayar değişikliği geldiğinde etkilenen senaryolar yeniden koşulur. Sağlayıcının kendiliğinden güncellediği bulut hizmetlerinde bu, sözleşmeye bildirim yükümlülüğü yazmayı gerektirir.
Validasyon ana planı neden gerekir?
Tek tek protokoller yazmadan önce hangi proseslerin valide edileceğine ve hangi sırayla ilerleneceğine karar vermek gerekir. Validasyon ana planı bunu yapar: kapsam, sorumluluklar, prosesin kritiklik gerekçesi, kullanılacak yöntem, kabul kriterlerinin nasıl belirleneceği ve yeniden validasyon tetikleyicileri tek belgede toplanır.
Planın asıl işe yarayan tarafı önceliklendirmedir. Kaynağı sınırlı bir üretimde her prosesi aynı derinlikte valide etmeye çalışmak, kritik olanı geciktirir. Öncelik; prosesin ürün güvenliğine etkisi ve çıktının sonradan doğrulanabilirliği üzerinden belirlenir.
Plan, üretim yerinin taşınması ya da yeni bir ürün ailesinin eklenmesi gibi durumlarda güncellenir. Denetimde ilk istenen belgelerden biri de budur; tek tek protokol ve raporlar onun üzerinden okunur.
Sık karşılaşılan sorunlar
Validasyonun bir kez yapılıp unutulması en yaygın sorundur. Ekipman, hammadde, tedarikçi veya proses parametresi değiştiğinde yeniden validasyon ihtiyacı değerlendirilmeli ve kayda geçmelidir. Sterilizasyonda ise yük düzeninin ve ambalajın değişmesi en sık gözden kaçan değişikliklerdir.
